صفحه نخست

ايميل ما

لينك آر اس اس

عناوین مطالب وبلاگ

طراح قالب

 

:: صفحه نخست
::
ايميل ما
:: لينك آر اس اس
::
عناوین مطالب وبلاگ
::
طراح قالب

 

آرشیو مطالب تماس با ما


نويسندگان :
:: جواد عسکری

آمار بازديد :

:: تعداد بازديدها:
:: کاربر: Admin



 





پيام مديريت وبلاگ : با سلام خدمت شما بازديدكننده  گرامي ، به وبلاگ  من  خوش آمديد  .لطفا  براي هرچه بهتر شدن  مطالب اين  وبلاگ  ،  ما را  از نظرات و پيشنهادات خود آگاه سازيد و به  ما در بهتر شدن  كيفيت مطالب  وبلاگ  کمک  کنید .


 

نگاهی به شعرهای آیینی قیصر امین پور - بخش اول
درآمیختن عشق و آیین و حماسه

 

علی موسوی گرمارودی

نخستین شاعر آیینی در تاریخ ادبیات ما که شعرش به دست ما رسیده کسایی مروزی است (وفات 341) از قرن چهارم.

استاد دکتر امین ریاحی می نویسد؛ «...قصیده مذهبی کسایی که خوشبختانه به طور کامل باقی مانده و اینک برای نخستین بار منتشر می شود، در سوگ شهیدان کربلاست و این نخستین سوگنامه مذهبی در شعر فارسی است و از این روی ارزش و اهمیت بسیاری دارد...»1

همو درباره سابقه دیرینه سوگ سرایی در فرهنگ ایرانی می نویسد؛ «سوگ سرایی مردم خراسان و ماوراءالنهر سابقه دیرپایی داشت... در مرو و بخارا سوگ سیاوشان بر سر زبان ها بود...»2

سوگ سیاوش را چند ماخذ بسیار قدیمی ذکر کرده اند که مهمترین آنها «تاریخ بخارا» است. در دوره بعد از اسلام هم در سوگ غیرآیینی «... ظاهراً قدیم ترین مرثیه موجود، شعر ابوالینبغی (وفات 270 هجری قمری) درباره ویرانی سمرقند است...»3

و پس از آن و در قرن چهارم سوگ سروده رودکی در مرگ شهید بلخی را می توان نام برد؛

کاروان شهید رفت از پیش/وان ما رفته گیر و می اندیش....

از شمار دو چشم یک تن کم/ و ز شمار خرد، هزاران بیش

در همین قرن، فردوسی بزرگ هم در شاهنامه سوگ سیاوش، سوگواری رستم بر سهراب، سوگواری مادر سهراب، سوگ اسفندیار و حتی سوگواری خود بر فرزند خویش را آورده است؛

مگر بهره برگیرم از پند خویش/ براندیشم از مرگ فرزند خویش... الخ

- در قرن 5؛ سوگواری مسعود سعد (515-440 هجری قمری) در مرگ فرزندش رشیدالدین؛ گریه زار زار در گیرید...

- در قرون 5 و 6؛ مرثیه عمعق بخاری (وفات 543 هجری قمری)، به نقل از انوری ابیوردی در قصیده مشهور خود؛ به سمرقند اگر بگذری ای باد سحر

که فقط یک مصراع است؛ خاک خون آلود ای باد به اصفاهان بر4

- در قرن 6؛ انوری ابیوردی سوگ سروده یی اجتماعی و در سوگ مردم خراسان بزرگ دارد که در فتنه غز، به خاک و خون کشیده شده بوده اند؛ خطاب به قلج طمغاج خان، حاکم سمرقند؛

به سمرقند اگر بگذری ای باد سحر/نامه اهل خراسان به بر خاقان بر

نامه ای مطلع آن، رنج تن و آفت جان/نامه ای مقطع آن درد دل و سوز جگر ... الخ

- در قرن 6؛ سوگ سروده های ادبی نظامی در خمسه و در سوگ لیلی و مجنون و خسرو و شیرین و دارا و در دیوان وی، سوگ وی بر خاقانی؛

همی گفتم که خاقانی، دریغاگوی من باشد/ دریغا من شدم آخر دریغاگوی خاقانی

- در قرن 6 و 7؛ قصیده کمال الدین اسماعیل (وفات 635 هجری قمری) را در مرگ فرزندش می توان یاد کرد که در سفر از دنیا رفته بوده است؛

همرهان نازنینم از سفر باز آمدند/بدگمانم تا چرا بی آن پسر باز آمدند

- در قرن 7؛ سوگواری سعدی بر مرگ آخرین خلیفه عباسی، المستعصم بالله، در 656 به دست هلاکوخان در بغداد.

استاد دکتر زرین کوب در مورد سوگ سروده های سعدی می نویسد؛

«... در رثای او جذبه و سوز خاصی مشهود است و علاوه بر مرثیه های پرسوزی که در باب شهزاده جوان سïلغری گفته است، دو قصیده پارسی و تازی هم که در رثای مستعصم و زوال خلافت بغداد است، بی اندازه موثر و گیراست مخصوصاً که این هر دو مرثیه، در ندبه بر مصائب قومی و ملی است، نه مصائب فردی و شخصی....»5

- در قرن هشتم، سوگ سروده های حافظ، هم بر مرگ امیر مقتول محبوب وی شیخ ابواسحاق و هم بر فرزند خویش قابل ذکر است. در سوگ شیخ ابواسحاق می گوید؛

دیدی آن خاتم فیروزه بواسحاقی/خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

و در سوگ فرزند خود می نویسد؛

قره العین من، آن میوه دل یادش باد/که چه آسان بشد و کار مرا مشکل کرد

آه و فریاد که از چشم حسود مه و چرخ/ در لحد ماه کمان ابروی من، منزل کرد6

اگر من بخواهم سوگ سروده های غیرآیینی را با سیر سنوی و از هر قرن یک نمونه تا امروز بیاورم، این مقدمه، از ذی المقدمه بسیار طولانی تر خواهد شد و به همین مقدار بسنده می کنم و به همان ترتیب به ذکر نمونه هایی از سابقه سوگ سروده های آیینی و مذهبی می پردازم که قبلاً از قول استاد دکتر امین ریاحی یادآور شدم. نخستین سوگ سروده آیینی، برای حضرت سیدالشهدا سلام الله علیه و در دیوان کسایی بوده است و خوشبختانه با تلاش و تحقیق استاد امین ریاحی، تمام این قصیده امروز در دسترس ما است.

هرچند از دیوان کسایی، حدود دو هزار بیت بیشتر بر جای نمانده اما از جمله کوتاهی که صاحب کتاب النقض، عبدالجلیل قزوینی رازی در مورد کسایی آورده است، به خوبی برمی آید که صاحب النقض حدود دویست سال پس از کسایی، دیوان کامل او را در دست داشته است زیرا می نویسد؛ «... و در کسایی خود خلافی نیست که همه دیوان او، مدایح و مناقب مصطفی و آل مصطفی است علیه و علیهم السلام...»7 یادآور می شوم که اگر بخواهیم استفاده های تلمیحی به نام ائمه و مراسم آیینی و حتی به نام مبارک حضرت حسین و کربلا را در قلمرو این مقال بیاوریم مثنوی هفتاد من کاغذ خواهد شد. زیرا پس از کسایی، در قرن پنجم لامعی گرگانی8 (متولد 414) و قطران تبریزی9 (متوفای 465) و ابوبکر زین الدین ازرقی هروی10 (متوفای 465 قمری) و در قرن ششم شهاب الدین عمعق بخارایی11 (متوفای 542) و خاقانی12 (وفات 595) و سایر شعرا اعم از سنی و شیعی، در اشعار خود با صنعت تلمیح از کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام یاد کرده اند.

پس تلمیحات از بحث این مقاله بیرون است، ما تنها نمونه هایی از شعرهای آیینی و خاصه سوگ سروده های آیینی را با سیر سنوی یادآوری می کنیم تا بعد که به شعر آیینی قیصر امین پور رسیدیم، خواننده بتواند جایگاه سخن او را با مقایسه دریابد.

- در قرن 5 و اوایل قرن 6؛ حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی؛

پسر مرتضی امیرحسین/ که چنویی نبود در کونین...

دشمنان قصد جان او کردند/تا دمار از تنش درآوردند

کربلا چون مقام و منزل ساخت / ناگه آل زیاد بر وی تاخت...

- در قرن 6؛ از یادکرد بدرالدین قوامی رازی می گذرم و درباره همشهری او ابوالمفاخر تنها قول مورخ صاحب نظر معاصر رسول جعفریان را می آورم که نوشته است؛ «... ابوالمفاخر رازی از جمله شاعران برجسته قرن ششم است که تمامی حوادث کربلا را به شعر درآورده و تنها چند ده بیت آن در کتاب روضه الشهدا ملاحسین کاشفی درج شده است...» 13

این شاعر شیعی قرن 6 از قول عمر سعد می گوید؛ مرا بخواند عبیدالله از میان عرب/ رسید بر دلم از خواندنش هزار تعب

مرا امارت ری داد و گفت حرب حسین/ قبول کن، که ازو ملک راست شور و شغب

سزای قاتل او دوزخ است و می دانم/ که اینچنین عمل آرد خدای را به غضب

ولی چو در نگرم در ری و حکومت آن/ همی رود ز دلم خوف نار ذات لهب

- در قرن 7؛ خداوندگار ما جلال الدین محمد در غزلی شورانگیز، کربلایی می شود؛

کجایید ای شهیدان خدایی/ بلاجویان دشت کربلایی

کجایید ای سبک روحان عاشق/ پرنده تر زمرغان هوایی... الخ

در مثنوی هم، به کربلا با همان چشم ژرف نگر خویش می نگرد و شوق طربناک قهرمانان کربلا به شهادت را رقم می زند؛

چون که ایشان خسروان دین بدند/ وقت شادی شد چو بشکستند بند

سوی شادروان دولت تاختند/ کنده و زنجیر را انداختند...

در قرون 8 و 9 به ترتیب با وجود شاعرانی چون ابن یمین فریومدی و سپس ابن حسام خوسفی، توجه به اشعار آیینی گسترش بیشتر یافت.چنانکه جای دیگر هم در بررسی شعر محتشم یادآوری کرده ام14، از روزگار صفویه به بعد، شاعران ما در بیان مراثی آل الله، اهتمام ویژه یی به کار برده اند که از آن میان، بهترین ها؛ یکی محتشم است و دیگر نیاز جوشقانی هر دو از دوره صفویه. در دوره قاجار نیز چند تن را می توان نام برد که در این زمینه شعرهای بلند و استوار دارند؛ یکی حاج سلیمان بیگدلی کاشانی، شاعر اوایل سنه سیزدهم هجری قمری (معاصر آقامحمدخان قاجار) که مرثیه نیک می سرود و ترکیب بند 14 بندی وی در اقتفای محتشم مشهور است به مطلع ؛ افتاد شامگه به کنار افق نگون/ خور، چون سر بریده از این تشت واژگون

ترکیب بند صباحی، جای جای حتی از محتشم نیز بالاتر می ایستد اما انصاف آن است که بگوییم علاوه بر فضل تقدم محتشم، یکدستی و یکپارچگی و انسجام ترکیب بند محتشم، در مجموع، بیشتر و شعر او پیشتر است.

دیگر؛ میرزامحمد ملقب به میرزاکوچک وصال شیرازی (1262- 1197 هجری قمری) است که او نیز ترکیب بندهای زیبایی در سوگ دارد و از آن میان، سوگ سروده او برای حضرت امام حسن مجتبی

- صلوات الله علیه- از همه نیکوتر افتاده و شاید در سوگ آن حضرت، والاترین و بهترین شعر موجود پارسی است، به ویژه بند هفتم آن؛

در تاب رفت و تشت به برخواند و ناله کرد/ آن تشت را ز خون جگر، باغ لاله کرد

خونی که خورد در همه عمر، از گلو بریخت/ خود را تهی ز خون دل چندساله کرد

نبود عجب که «خون جگر» ریخت در قدح/ عمریش روزگار، همین در پیاله کرد...

دیگر؛ میرزا تقی خان علی آبادی (منشی الممالک) است که با وصال شیرازی همزمان و مانوس بوده است و مثنوی های شیوایی در رثای اهل بیت دارد. از دیگر مرثیه سرایان برجسته و پرتوان، پس از میرزاتقی خان علی آبادی باید از عمان سامانی نام برد که از بسیاری از همگنان خویش، برتر ایستاده است. میرزا نورالله عمان از مردم سامان چهارمحال و بختیاری و جدش قطره و پدرش جیحون و عمویش دریا و برادرانش قلزم و خورشید و فرزندش محیط، همه از شاعران آل الله بوده اند. دیوان عمان سامانی (متوفی به سال 1322 هجری قمری) بارها چاپ شده است. او بیشتر اشتهار خود را مدیون مثنوی عارفانه و بلند گنجینه الاسرار خود است که مرثیه یی پرشور و عرفانی برای حضرت سیدالشهداست

- سلام الله علیه - با زبانی فصیح و گیرا و گرم و درخور واقعه عظیم طف؛

در مزاج کفر شد، خون بیشتر/ سر بر آر ای تو خدا را نیشتر

اما اگر بخواهیم از میان تمام سخنوران گذشته که ما نام برخی از آنان را به اختصار و گزینش یاد کردیم تنها یک نفر را انتخاب کنیم، آن یک تن، محتشم کاشانی است؛

باز این چه شورش است که در خلق عالم است/ باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

شاعر، ترکیب بند 14 بندی محکم و استوار خود را با همین بیت که خواندید و با کلمه «باز» آغاز کرده است که می دانیم این کلمه در اینجا به معنی «دیگر» و «دوباره» است. اما شاعر با آنکه می توانست بگوید؛ دیگر چه شورش است که در خلق عالم است؛ از کلمه «باز» استفاده کرده است تا برآغاز شدن و باز شدن پرده پرتصویر شعر خویش در مورد کربلا نیز تلویحی باشد زیرا بیت مطلع هر شعر و به ویژه، نخستین کلمه آن، خود مانند دری است که بر تمام ساختمان شعر گشوده می شود و چه بهتر که این در، از همان آغاز، «باز» باشد،

راز توفیق محتشم، علاوه بر فخامت کلام و شیوایی لفظ، درک عناصر معنوی کربلاست که عبارتند از عشق و حماسه و عرفان. تلفیق شاعرانه این عناصر، شعر او را بر صدر نشانده و پرقدر کرده است.

شعرهای آیینی قیصر

قیصر هم در شعرهای آیینی خویش از این عناصر معنوی که یاد کردیم، غفلت نورزیده است.

او در شعرهای آیینی خویش به عنصر حماسه بهای بیشتری داده است و می دانیم که در هر اثر تراژیک، حماسه باید از ارکان باشد. قیصر پس از حماسه به عنصر عرفان در اکثر شعرهای آیینی خود توجه دارد و باید بگویم در این زمینه، از محتشم نیز پیشتر رفته است در شعر محتشم عنصر عرفان، از «عشق و حماسه» کمرنگ تر است.

همین عنصر عرفان در منظومه گنجینه الاسرار عمان سامانی، نسبت به عناصر حماسه و عشق، پررنگ تر است. قیصر تنها شاعر آیینی است که در شعر خود عشق و عرفان و حماسه را برابر و دوشادوش به کار می گیرد؛ در مثنوی نی نامه (از مجموعه آیینه های ناگهان، صفحه 162) که سوگ سروده یی است در تصویر سر مبارک حضرت سیدالشهدا بر نیزه، چنین می خوانیم؛

خوشا از دل نم اشکی فشاندن/به آبی آتش دل را نشاندن

خوشا زان عشقبازان یاد کردن/زبان را زخمه فریاد کردن

خوشا از نی، خوشا از سر سرودن/خوشا نی نامه یی دیگر سرودن

نوای نی، نوایی آتشین است / بگو از سر بگیرد، دلنشین است

نوای نی، نوای بی نوایی است/ هوای ناله هایش، نینوایی است

این شعر با آنکه یک مرثیه و سوگ سروده است اما قیصر آن را با بیانی حماسی و بی زنجموره و انفعال آغاز می کند یعنی با کلمه «خوشا».

و این به معنی دعوت کردن خواننده شعر به همان تجربه والا و شوق طربناکی است که قهرمانان کربلا در استقبال از شهادت داشتند و خداوندگار ما مولوی در مثنوی خود، همانند قیصر، آن را با بیانی حماسی برای ما حکایت می کند؛

چون که ایشان خسروان دین بدند/ وقت شادی شد، چو بشکستند بند

سوی شادروان دولت تاختند/ کنده و زنجیر را انداختند

سپس قیصر برای آنکه تعادل حماسی زبان شعر به هم نخورد و نیز این طربناکی عرفانی به شادی بی هدف بدل نشود، بی درنگ در بیت بعد «زبان را زخمه فریاد» می کند.

باریک اندیشی های استادانه قیصر، ایهام هایی آفریده است که در همان حال وظیفه «براعت استهلال» و تلمیح را هم به عهده می گیرند؛

خوشا از نی، خوشا از سر سرودن

یا؛ بگو از سر بگیرد، دلنشین است

یا؛ خدا چون دست بر لوح و قلم زد

سر او را به خط نی رقم زد

من در این وجیزه، از این شعر متعالی، که در اصل 25 بیت است تنها دوازده بیت به رعایت اختصار برگزیدم؛ اما شعر حتی یک کلمه اضافی ندارد و با صدای بلند می گویم که پهلو به پهلوی برجسته ترین شعرهای آیینی فارسی از آغاز تا امروز می زند. مهمترین ویژگی شعر او، دوری از عریان گویی مضامین آیینی است و این فاصله یی که او از «برهنگی» مضمون می گیرد، حرکتی است هوروقلیایی در مسیر معنا که مسیری مه آلود است؛ در این حرکت مرز معناها روشن نیست و در شعر او مثل نقاش آبستره که در آن رنگ ها یکدیگر را فرامی خوانند، به هیچ لبه تیز و برهنه یی در معنا برنمی خوریم که نرمش همراهی ما را در هودج کلام او، به هم بزند، مثل حرکت موج در اقیانوس آرام.

«نی» در این شعر هم نی است، هم قلم، هم نیشکر، هم امام(ع) و هم خدا؛ ولی قاطعاً هیچ یک از آنها نیز نیست. در تمام این دستاوردها، قیصر غیر از قریحه خداداد و جوشش و استادی و آشنایی استادانه از چم و خم های زبان و غیر از تخیل گسترده و احاطه به حوزه های کوشش، مدیون ایهام های بسیار ماهرانه یی است که حافظ وار از آنها بهره برده است. حتی در بیان معانی کوتاه و کوچک، از این بهره وری غافل نیست مثلاً در تصویر ادب توحیدی امام- علیه السلام- و بیان اینکه او در راه عبودیت در برابر خداوند، مودب به آداب است و سرش را به نیزه سپرده و تنش را به گودال می گوید؛

سرش بر نی، تنش در قعر گودال/ ادب را گه الف گردید، گه دال

ایهام در مصراع دوم، در نهایت زیبایی و نازکی است؛

یعنی هم به رعایت ادب، گاهی (بر نیزه) چون الف ایستاده و گاهی در گودال چون دال خم شده است یا از لفظ «ادب» گاهی الف این کلمه و آغاز آن شده است و گاهی دال و ستون وسط و تکیه گاه آن.


کلمات کلیدی :

نوشته شده توسط جواد عسکری در ۱۳۸٧/٥/۱٦

نظرات ()

:: ۱۳٩۳/٥/۳۱
:: ۱۳٩٢/٧/۱
:: خنده تلخ من از گریه غم انگیز تر است
:: یا زهرا
:: ۱۳٩٠/۱٠/٢۱
:: ۱۳٩٠/٩/۱۱
:: ۱۳۸٩/۱٠/۱۳
:: زیارت عاشورا
:: ۱۳۸٩/٩/۱۱
:: هشتم آبان سالروز استاد سخن «قیصر امین پور»
:: ۱۳۸٩/۸/٥
:: ۱۳۸٩/۸/۳
:: ۱۳۸٩/٧/٢٦
:: ۱۳۸٩/٦/۱۱
:: نعت پیامبر




 
درباره :
پروفایل مدیر : جواد عسکری

:: حرفه ای ترین قالب هاي وبلاگ
:: عشق علیه السلام
:: شیراز هند
:: در تناسخ کلمات
:: http://najvayeatash.blogfa.com/
:: http://www.avayeazad.com/
:: http://www.loghatnaameh.coml
:: http://www.ketabnews.coml
:: استاد اخلاق احمد
:: شعر زلال
:: http://elham1997.blogfa.com/
:: شعر فارسی زبانان
:: خونه دوستی

 


:: مهر ٩٢
:: تیر ٩۱
:: فروردین ٩۱
:: دی ٩٠
:: آذر ٩٠
:: دی ۸٩
:: آذر ۸٩
:: آبان ۸٩
:: مهر ۸٩
:: شهریور ۸٩
:: امرداد ۸٩
:: تیر ۸٩
:: خرداد ۸٩
:: اردیبهشت ۸٩
:: اسفند ۸۸
:: بهمن ۸۸
:: دی ۸۸
:: آبان ۸۸
:: شهریور ۸۸
:: امرداد ۸۸
:: تیر ۸۸
:: خرداد ۸۸
:: اسفند ۸٧
:: آبان ۸٧
:: شهریور ۸٧
:: امرداد ۸٧
:: تیر ۸٧

.:.



 صفحه نخست | ايميل ما | لينك آر اس اس | عناوین مطالب وبلاگ |  طراح قالب

Powered By persianblog.ir Copyright © 2009 by jaskari
Design By : wWw.Theme-Designer.Com